چاپ سنگی از گذشته تا امروز

لیتوگرافی، سنگ نگاری و یا همان چاپ سنگی نوعی از چاپ مسطح است. از سنگ آهک در نوع سنتی آن استفاده می‌شده است. به این صورت که تصویر یا نوشته روی سطح سنگ حک می‌شد و بعد از آن با استفاده از متدهای شیمیایی این تصویر حک شده به دفعات زیاد روی کاغذها چاپ می‌شد، این کار چاپ در تیراژ بالا را مقدور می‌ساخت.

تاریخچه چاپ سنگی در دنیا

اولین بار چاپ سنگی، توسط آلمانی‌ها در 1796 میلادی اختراع شد. یک خواننده تئاتر آلمانی به نام آلویس زنفلدر برای به چاپ رساندن تصنیف‌هایش و هزینه‌های بالای چاپ دست به کار شد. او بطور اتفاقی پی به کاربرد تیزاب بر روی سنگ‌های نرم، صاف و کم وزن (نزدیکی رود راین)، کاربرد چاپ سنگی را یافت. تنها متد برای چاپ تصاویر رنگی در تیراژ بالا در قرن 19 چاپ سنگی بود. این روش چاپی امروزه تنها در هنرهای تجسمی کاربرد دارد.

پیشینه چاپ سنگی در ایران

چاپ سنگی برای اولین بار در زمان فتحعلی شاه قاجار از اروپا به ایران راه پیدا کرد. در آن زمان عباس میرزا صالح شیرازی به دستور میرزا نایب السلطنه، به مسکو رفت و برای اولین بار دستگاه چاپ سنگی را با خود به ایران وارد کرد. عباس میرزا صالح شیرازی با دستگاه چاپ سنگی اولین چاپخانه سنگی را در ایران و در تبریز دایر کرد.

اولین چاپ سنگی در تبریز، در 1250 هجری قمری چاپ قرآن و بعد از آن چاپ کتاب زادالعماد در 1251 هجری قمری بود. در 1259 ه.ق شخصی با نام «عبدالعلی» تجهیزات چاپ سنگی را به تهران آورد. کتاب «تاریخ معجم» در همان سال و سپس «بطر کبیر» را به چاپ رساند. در 1265 ه.ق کتاب حدیقة الشیعه به تالیف مقدس اردبیلی از طریق چاپ سنگی، چاپ شد. بعد از این چاپ سنگی به سرعت در شهرهای دیگر ایران رواج گرفت. در مدت 50 سال، تنها روش چاپ در ایران محسوب می‌شد. تا پایان دوره سلطنت قاجار هر آن چه در ایران به چاپ می‌رسید، چاپ سنگی بود.

چاپ سربی بنا به دلایلی طرفداران زیادی پیدا نکرد. برخی از این دلایل عبارتند از:

دلایل گفته شده در بالا موجب شد تا چاپ سنگی رواج بیشتری داشته باشد و بر چاپ سربی پیشی بگیرد. خوشنویس‌ها، خطاطان و نقاش‌ها توانایی این را دارند تا با مرکب، هنرشان را در ترنج اندازی آغاز و پایان کتاب و ترنج اندازی و همچنین در تصاویر به طور نفیس و زیبایی به حد اعلاء نمایش دهند.

چاپ سنگی چگونه کار می‌کند؟

در آغاز کار، تصاویر یا مطالب مورد نظر با نوعی مرکب مخصوص بر روی کاغذهای پلاستیکی مخصوصی که رنگ زرد داشتند حک می‌شد. پس از آن بعد از طی‌کردن 24 ساعت آن را در آب نگهداری می‌کردند. بعد از آن، خطوط را بر روی سطح سنگ مخصوصی که از قبل ساییده شده و در معرض حرارت و داغی قرار گرفته است، برگردانده می‌شد و خطوط به سنگ انتقال داده می‌شد. حال نوبت به آن رسیده بود تا اسید نیتریک را بر روی سنگ ریخته تا در محل‌های خالی سنگ (اطراف نوشته‌ها) حل شده، نوشته‌های روی سنگ به صورت برجسته نمایان شوند.

حال با غلتک، مرکب بر روی سنگ نقش می‌بست و با فشار یکنواخت و یکسان سنگ بر روی کاغذ، فرآیند چاپ صورت می‌گرفت. از مخلوط آب و اسید و محلول صمغ عربی برای جلوگیری از پخش مرکب در اطراف خط‌ها و نوشته‌ها استفاده می‌شد. حال فرد حرفه‌ای با یک قلم، جاهایی از کار را که خوب نگرفته بود را ویرایش و اصلاح می‌کرد و صمغ می‌زد تا برجسته شود. پس از این که با تسمه، سنگ را بر روی ماشین چاپ سفت می‌کردند، نوبت به مالیدن آهستنه مرکب بر روی لوح می‌رسید.

فرد دیگری با عنوان کاغذ گذار، بر روی سنگ ورق را با دقت فراوان می‌گذاشت. روی کاغذ ورقه‌ای از چرم ضخیم توسط چرم گذار نهاده می‌شد. این عمل موجب می‌شد فشار بصورت یکسان بر روی کاغذ وارد شود. دو نفر عمل چاپ را با حرکت غلتک و یک فشار عمودی، انجام می‌دادند. کاغذ چاپ شده توسط کاغذ بردار، برداشته می‌شد و یک لایه در میان ورقه‌های چاپ توسط لایه گذار نهاده می‌شد تا کاغذ‌های چاپ زود خشک شوند.

ماشین چاپ سنگی قابلیت چاپ 200 برگ در ساعت را داشت. 700 برگ توسط هر سنگ به چاپ می‌رسید. در انتها، سنگی که یکبار از آن استفاده شده بود، توسط سنگ ساب‌ها از چاپ بیرون آورده می‌شد. سپس آن را گرم کرده و از طریق یک سمباده سفت به اندازه‌ای کوچک، تا حدی روی سنگ می‌سابیدند تا زمانی که نوشته‌ها کاملا پاک شوند. بعد از آن سنگ را برای مراحل بعدی مانند نوشتن، تیزاب کاری و ... از طریق شستن با اسید رقیق آماده می‌کردند.

تاریخچه‌ی چاپ‌سنگیِ حال

چاپ سنگی در حال حاضر(لیتوگرافی Lithographie، طرح نگاری): چاپ سنگی نمونه‌ای چاپ مکانیکی، شامل بکارگیری ناحیه تصویر در شکل روغن دوست (جوهرگیر، غیرآبی) و قسمت‌های غیر تصویری در شکل آب دوست، در سطح صفحه‌های عکاسی و صفحه‌های مشابه می‌باشد. غالبا این صفحه‌ها با پودر آلومینیوم ساخته می‌شوند. چاپ سنگی نمونه‌ای از چاپ بوده است که از سنگ آهک در آن استفاده می‌شده است. به این صورت که پس از آن که تصویر یا نوشته بر روی سنگ حک می‌شد و سپس از طریق متدهای شیمیایی، آن‌ها را برجسته می‌کردند. از این سنگ‌ها بارها و بارها برای چاپ بر روی کاغذ استفاده می‌شد. این روش چاپی بنا به سهولت و بهینه سازی هزینه و زمان به نسبت چاپ سربی پیشی گرفت.

در لیتوگرافی، صفحه‌بندی بعد از تمام شدن مرحله طراحی می‌باشد. در ابتدا، طرح و نقش مورد نظر از طریق عکاسی (دیجیتال و سنتی) روی فیلم حک می‌شود. پس از آن فیلم‌های تهیه شده در کنار هم مونتاژ می‌شوند. حال نوبت به آن می‌رسد تا فیلم بر روی پلیت‌ها و ورقه‌هایی از جنس آلومینیوم و لایه‌ی حساس به نور کپی شود. بعد از نور خوردن به ورقه‌های پلیت، همانند فیلم عکاسی آن‌ها را ظاهر کرده و برای مرحله چاپ به ماشین چاپ می‌بندند.

در حالت کلی در یک کارگاه چاپ سنگی، دو دسته از افراد فعالیت داشتند که غالبا تعداد آن‌ها به 18 نفر می‌رسید:

افراد دیگری در این پروسه چاپ دخیل بودند از جمله:

مزایای چاپ سنگی به نسبت چاپ سربی

روزنامه با چاپ سنگی

نسخه‌های خطی با کتاب‌های چاپ سنگی تشابهاتی دارند مانند :

محدودیت‌های چاپ سنگی بیشتر از نسخ خطی می‌باشد که در نتیجه موجب تنوع کمتر و کثرت کمتر می‌شود. در کتاب‌های چاپ سنگی، مانند نسخ خطی، صفحات جدول بندی می‌باشند. در این کتب دو بخش حاشیه و متن بصورت مجزا از یکدیگر هستند. جداول دارای چند خط می‌باشد که نوعی نظم و زیبایی به صفحه کتاب می‌بخشد. حاشیه در این کتب، ستونی می‌باشد که مکانی برای توضیحات واژه‌های متن، پانوشت، نقد صاحب نظران و ... است. غالبا نوع خط حاشیه با خط نوشته‌های متن متفاوت است. نوشته حاشیه به صورت طرح‌هایی همچون ترنج‌های زیبا و کوچک، لچک‌های طراحی شده و یا اشکال هندسی و گیاهی می‌باشد.

غالبا اکثر نسخه‌های چاپ سنگی همانند نسخ خطی، بدون شماره صفحه هستند. ترتیب ورق‌های کتاب را با کلمات پا صفحه‌ای مشخص می‌کردند.

بیشتر نسخه‌های چاپ سنگی مانند نسخ خطی، فاقد صفحه شمار هستند. نظم اوراق کتاب را با کلمه پاصفحه‌ای مشخص می‌کردند.

تصاویر در چاپ سنگی

در چاپ سنگی، تصاویر به صورت گراور می باشد. مفهوم کلمه «رقم» و «راقم» در پایین این تصاویر، «نقاشی» و «نقاش» است. مذهبیون و نقاش ها بسته به نوع موضوع، در چاپ سنگی طرح ارائه می دادند و با توجه به محیط پیرامون و جامعه رویدادها و تصاویر را به تصویر در می آوردند. غالبا عادات و رسوم مردمان دوره خود را به تصویر می کشیدند. مانند نحوه و نوع پوشش مردان و زنان، تنوع مجالس وعظ و مهمانی، آیین خاک سپاری و ...

به صورت عمده نقاشی های کتب سنگی به 3 دسته تقسم می شوند:

کتاب خمسه «نظامی» یکی از نمونه های برجسته و جالب چاپ سنگی مصور است که در 1301 ه.ق در 602 صفحه به چاپ رسیده است. 5 مجلس تصویر و بیست و یک سرلوح در ابتدای هر بخش در این کتاب که اکثر آن ها نقاشی «مصطفی» می باشد آمده است. مطالب گفته شده در مورد این کتاب، از ویژگی های ممتاز این کتاب به حساب می آیند.

موضوعات (ژانر) کتب سنگی

ژانرهای اصلی کتب سنگی عبارتند از:

قطع کتب چاپ سنگی

قطع و اندازه چاپ سنگی، با توجه به میزان کاغذهایی که برای این هدف در نظر گرفته شده است، متفاوت است.

به طور کلی می توان قطع این کتاب ها را به این صورت دسته بندی کرد:

محاسبه هزینه چاپ دیجیتال کتاب گاندی